Қазقاز        
Бізге хат жазыңыз
Бізге хат жазу

Байланыс

Мекенжайы:
Астана қаласы, Сауран көшесі, 7А
Телефон:
+7(717-2) 40-83-67

+7(717-2) 40-83-93
E-mail:
info@tilqazyna.kz

tilalemi.kz@gmail.com
Кіру 
Кіру тіркелу

Тәуелсіздік тұғыры - мемлекеттік тіл

Өз тілін өзі білмеген ел – ел болмайды

Халел Досмұхамедұлы

Сөзі жоғалған ұлттың өзі де жоғалады

Ахмет Байтұрсынұлы

Тіл – адам жанының тілмашы

Мағжан Жұмабаев

Тіл тазалығы үшін күрес - ешқашан толастамайтын мәңгілік күрес

Бауыржан Момышұлы

Ана тілін жақсы меңгере алмай тұрып, өзге пәндерді түсіну мүмкін емес

Жүсіпбек Аймауытұлы

Орта мектепте терминологиялық лексиканы оқытудың интеграциялық әдісі

16.3.2022 737
​Бұл мақала жалпы білім беретін мектептердің әртүрлі мақсатты топтарында тілді арнайы мақсатта оқыту (ТАМ) мәселелеріне, тек шет тілі сабақтарында ғана емес, жалпы алғанда көптеген пәндер бойынша, терминологиялық корпус бірліктерін пайдаланудың қиындықтарын түсінуге үйрету мәселелеріне бағытталған.

ЖОО-ның қазіргі білім беру бағдарламаларында болашақ мамандардың тілдік даярлықтарын дамыту мәселелеріне көбірек көңіл бөлінуде. Мысал ретінде шетел филологиясы мамандығының ОБ-ын келтіруге болады. Магистратурада ТАМ оқытумен қатар терминология курсы енгізілді. Студенттердің, магистранттардың және докторанттардың ғылыми-зерттеу дипломдық жұмыстары көбейген сайын кәсіби бағытталған сөйлеу регистрінің көп буынды аспектілеріне: неологизацияға, гибридизацияға, интерференциялық мәселелерге, сондай-ақ ТАМ оқытудың лингводидактикалық аспектілеріне арналған.

Біздің еліміз көпұлтты мемлекет, бүгінде ол өзінің мәдени және тілдік дамуының күрделі, қайшылықты кезеңін бастан өткеруде, оған Қазақстан Республикасының Тіл саясаты тұжырымдамасында сипаттары берілген тілдік ахуал дәлел. Сонымен қатар, еліміздің «Қазақстан 2030» даму стратегиясындағы үштілділік бағдарламасы, Қазақстан Республикасының Білім және ғылымды дамытудың 2020-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы ағылшын тілінің өмірдің барлық саласына, соның ішінде ғылымға енуін ынталандыруда [1]. Қазақ, ағылшын және орыс тілдерінің өзара әрекеттесуінің нәтижесінде қазіргі қазақстандық терминдер корпусына ағылшын тіліндегі терминологиялық бірліктердің белсенді түрде енуі байқалады.

Арнайы мақсаттағы тіл (LSP) – тілдің функционалдық түрі, оның мақсаты белгілі бір пәндік-кәсіби қызметте нақты және тиімді қарым-қатынасты қамтамасыз ету болып табылады. Ағылшын тілінің терминологиялық жүйесінде барлық арнайы лексика терминдер register, professional talk official technical terminology, plain English, professional slang, сияқты кәсібилік ұғыммен сәйкес келетін терминдермен белгіленеді [2, 28].

Бұл мәселенің маңыздылығын, соңғы заманауи зерттеулер аясында дәлелдеген екінші тілдегі техникалық лексика (L2) университеттегі оқудың алғашқы жылдарындағы студенттердің жетістіктеріне кедергі келтіретін негізгі факторлардың бірі болып табылатынын, назардан тыс қалдыруға болмайды [3]. Көптеген еуропа елдерінде [4], мысалы, иммерсиондық бағдарламалар негізінен академиялық мәтіндер мен сөйлеуді қайталап талдау негізінде жоғары білім алғанға дейін мамандандырылған салалардағы мектеп оқушыларының лексикалық қамтылуын жақсарту арқылы мәселені жеңілдетуге көмектесті. Дегенмен, бұл бағдарламалардағы тілге деген көзқарас негізінен жасырын, өйткені терминдер оқу жоспарында пайда болу ретімен ғана оқытылады.


Регистр туралы айтқанда, әдетте тілдің әртүрлі ситуациялық контексттегі функционалдық алуан түрлілігін айтамыз. Терминнің өзі жүйелік-функционалдық лингвистика аясында біршама өзгерістерге ұшырады. Өзінің бастапқы мағынасында регистр контексттің берілген түріне тән типтік лексикалық және грамматикалық бірліктерден тұратын мәтіндік үлгі [5].

Бастауыш терминологияны меңгеру стратегияларын мектепте оқыту жалпы тіл және арнайы дискурс құзыреттілігі тұрғысынан L2 тілін үйренуге оң әсер етуі мүмкін. Күтілетін артықшылықтар студенттерге L2 арқылы академиялық пәндер бойынша оқытылатын мазмұн мен кіріктірілген тілді оқыту (CLIL) үлгілеріне негізделген қос тілді бағдарламаларда айқынырақ болуымен анықталады.


Жалпы артықшылықтар мыналарды қамтуы мүмкін:

а) студенттерге ана тілінде немесе L2 пәнінен бұрын алған білімдерін кеңейтуге көмектесу;

б) студенттерге өз бетінше зерттеушілік талдау, мәліметтерді ұсыну және нәтижелерді интерпретациялау сияқты қажетті академиялық дағдыларды үйрету;

c) студенттерге қандай дәрежеде оқу немесе қандай кәсіптік мансапты жалғастыру керектігі туралы негізгі шешім қабылдауға көмектесу. Ұсынылған құрылым оқу бағдарламаларын үнемі жаңартып отыруды немесе студенттер арасында кәсіби білімді белсендіру бойынша іс-шараларды өткізуді қажет ететін мұғалімдер үшін қосымша тиімді болуы мүмкін.

Шет тілін оқытуда және/немесе аудиторияда терминологиялық тәжірибені қалай жүзеге асыру керек деген сұрақ туындайды. Ең алдымен, бұл студенттерді терминжасам процесінің басты назарына қоятын дидактикалық негізді қамтамасыз ету. Негізінде олардың мақсаты таңдалған дереккөздерден ғылыми мәтіндер жинағын құрастыруды үйрену, содан кейін олардан арнайы онлайн бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы автоматты түрде арнайы сөздік алу.


Көп сатылы әдістеме ұсынылады


1-кезеңде мұғалім оның дерексіздігі, нақтылығы және толықтығы сияқты негізгі белгілеріне баса назар аудара отырып, академиялық тіл және техникалық лексикамен таныстырады. Бұл кезеңде ол сондай-ақ студенттерге кейінгі іс-әрекеттерге қажет болатын «терминологиялық» бірлік «(яғни, мамандандырылған ой бірлігі) және «корпус» (яғни, мәтіндердің принципті жинағы) ұғымдарымен таныстырады. Мысалы, мұғалім бірнеше белгілі терминдердің лексикографиялық анықтамасын көрсетіңіз немесе балама ретінде сыныпқа кездейсоқ таңдауға рұқсат етіңіз. Бұл бастапқы қадамның маңыздылығы студенттердің жалпы және ғылыми дискурстың айырмашылығын ажырата алуында. Осы мақсатта мұғалім студенттердің білімі мен мақсаттарындағы айырмашылықтарға қарамастан, терминологияның маңыздылығын көрсету қажет.

2-кезеңде студенттер оқу бағдарламасының негізгі пәндерін бастапқы нүкте ретінде пайдалана отырып, талдау үшін тақырыпты таңдайды. Олардың мақсаты – мұғалімнің қолдауымен – терминологиялық тұрғыдан қызықты болуы мүмкін салаларды анықтау, содан кейін оларды түйінді сөздермен нақтылау. Мұғалімнің оқушы білімін сыныптағы жалпы қызығушылық тудыратын тақырыптарды анықтап, олардың сабаққа қатысуын ынталандыратындай етіп дамытуы маңызды.


Мектептегі терминологиялық жұмыс – мектеп оқулықтарының күрделі мәтіндерімен жұмыс істеуге, теориялық материалды тереңірек түсінуге дайындық кезеңі.

Жетілдірілген кезеңде мұғалім, оқытушы студенттерге ғылыми мақалалардың онлайн түрлерін бере алады, бұл болашақта барлық үш тілдегі сияқты күрделі терминологиялық лексиканы түсінуге негіз болады. Екі құнды ресурс - бұл көптеген оқушыларға қолайлы ақпараттық мәтіндерді ұсынатын веб-сайттар мен корпус. Сонымен қатар, WebQuest студенттерге академиялық анықтамалықтар мен тақырыптық веб-сайттарда тәуелсіз іздеу жүргізуге мүмкіндік беру үшін ұсынылуы мүмкін.

Толығырақ, мен мәтіндік корпусты пайдалануға жүгінгім келеді. Дәстүрлі түрде лингвистер корпус терминін терминологиялық жұмыстарға негіз бола алатын табиғи (түпнұсқалық) тіл деректерінің жинағына сілтеме жасау үшін пайдаланады. Кеннедидің пікірінше, корпус – «электрондық деректер қорындағы мәтіндер жинағы» [6]. Корпус лингвистикасы технология мен лингвистиканың бірігуі ретінде қарастырылады, өйткені корпус лингвистикасы: «мәтіндік корпусқа негізделген тілді зерттеу» [7] деп анықтама береді. Тілдік корпус жазбаша мәтіндер мен ауызекі тілден тұрады және оларды компьютерлер өңдейді. Компьютерлердің қуаты мен мүмкіндіктерінің артуына байланысты корпустардың көлемі, әртүрлілігі және қол жеткізу оңайлығы айтарлықтай жақсарды.

Біздің ойымызша, Терминком ұсынған мектеп терминдерін таңдаудың ең тиімдісі контекстте болғандықтан, біз жалпы білім беретін мектептердің мұғалімдерін қазақ, орыс және ағылшын тілдерінің корпусымен таныстыруды ұсынамыз. Тілдік корпус жаңартылған тілдік материалды, ағымдағы лингвистикалық орта туралы ақпаратты, соның ішінде жиілік туралы ақпаратты, анықтаманы, аударманы, дыбысқа сілтемелерді, кескіндерді, бейнелерді, синонимдерді, байланысты сөз формаларын, тақырыптарды, сөз тіркестерін, кластерлерді және сәйкес жолдарды қамтиды. Қазіргі уақытта қазақ тілін Алматыдағы Қазақ тілінің корпусы (АҚТК), Қазақ тілінің Ұлттық корпусы, қазақ тілінің корпусы жақында ғана жұмыс істей бастаған және тілдік материалдың көлемі аз. Төменде қазақ тілінің үш корпусы, орыс тілінің екі корпусы және ағылшын тілінің үш корпусы берілген (1-кесте).

Кесте 1. Қазақ тілі ұлттық лингвистикалық корпусы

Атауы,

құрастырылған жылы

Құрамы

Қол жеткізу

Белгілеу

1

Алматы қазақ тілі корпусы, 2013

40 миллионнан астам сөз.

http://web-corpora.net/KazakhCorpus/search/?interface_language=ru

Свободный онлайн доступ

Морфологиялық, корпустың сөз формаларының 86% грамматикалық талдауға ие. Корпуста омонимия түсірілмеді.

2

Қазақ тілінің ұлттық корпусы, 2020

30 миллионнан астам сөз

http://qazcorpus.kz/indexru/

Свободный онлайн доступ

Морфологиялық және

синтаксистік

3

Қазақ тілі корпусы, 2021

335 сағат аудио жазба

https://issai.nu.edu.kz/ru/корпус-казахского-языка...

сөйлеуді тану және сөйлеу синтезі

Жоғарыдағы кестеде қарастырылатын лингвистикалық корпустың құрамы, қолжетімділігі, режимі, сипаттамаларын қамтитын негізгі параметрлерін ұсындық [8].


Педагогикалық тұрғыдан алғанда Терминологияның үш негізгі қасиеті бар: біріншіден, ол көптілді; осылайша, ұсынылған оқыту моделі пәндік салаларға қарамастан кез келген шет тілінің мазмұнына және/немесе сабағына қолданылуы мүмкін. Екіншіден, үміткер терминдерді контекстте тексеруге болады, өйткені бұл пайдаланушыларға алынған терминдердің мәнмәтінін олардың мағынасын оңай анықтауға болатындай тексеруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, терминді түсіну процесін жылдамдату үшін экстрактор функционалды және жалпы сөздерді алып тастауға мүмкіндік береді, өйткені екеуі де терминологиялық тұрғыдан маңызды емес, сонымен қатар сандар немесе таңбалар сияқты лексикалық емес элементтер.

Орта білім беру жүйесінде кәсіби-бағытталған сөйлеу регистрін оқытудағы интегративті әдіс туралы айта отырып, терминологияны оқытудың маңызды құралдарының бірі ретінде сабақта гипермәтіндік презентациялардың маңыздылығын атап өткен жөн. Гипермәтін – білімді тұжырымдамалау, сақтау, өңдеу және беру үшін қолданылатын кескін. Білім форматы ретінде кескінді таңдау танылатын объектінің қандай да бір ерекшелік белгісін бөліп алу қиын болған жағдайларға тән. Осыған байланысты ол біртұтас ретінде қабылданады, ал оны анықтау үшін таным субъектісіне белгілі басқа объект қажет, ол белгілердің елеулі жиынтығы арқылы танылады [7. 31б].

Гештальт білім форматы ретінде объектінің сезімдік және рационалды сипаттамаларының ыдырамайтын бірлігі болып табылады. Басқаша айтқанда, ол бейнелі де, ұғым бірлігі де кездеседі. Бұл білім форматтарының барлығы кәсіби қызмет салаларына қатысты. Объектілер, процестер, олардың қасиеттері мен қарым-қатынастары туралы кәсіби маңызды ақпараттың концептуализациясын сол немесе басқа форматтағы «презентация» арқылы бағалай аламыз, ол плакаттарды, инфографикаларды, ақыл-ой карталарын қоса алғанда, әр түрлі форматтар үшін кавер-термині ретінде пайдаланылады, парақшалар, уақытша кадрлар, комикстер немесе дәстүрлі слайд көрсетіліміне мән қосатын компьютерлік анимациялар.

Осы форматтардың кез келгені нәтижеге негізделген іс-әрекеттер студенттерге ғылыми тұжырымдамаларды шығармашылықпен түсінуге, сондай-ақ болашақ жұмыста пайдалы болатын кәсіби көзқарастарды дамытуға мүмкіндік береді. Презентация жасау үш негізгі тапсырманы қамтиды.

Алдымен студенттер терминдердің таңдауын және әрқайсысының қысқаша анықтамасын қамтитын глоссарий жасайды. Анықтамада терминдермен көрсетілген процестер, сапа және т.б. көрсетілуі керек.


Екіншіден, студенттер анықтамаларды жақсы көрсететін графикалық дизайнмен жұмыс істейді.


Үшіншіден, сыныптағы оқушылар сұрақ-жауап диалогында терминологияны пайдалана отырып, қарым-қатынасқа белсенді қатысады. Осы үшінші тапсырмада сынып коммуникативті жағдаят ретінде пайдаланылады, мұнда әрбір студент (немесе студенттер тобы) өздерінің презентацияларында әртүрлі ұғымдар туралы ең өзекті фактілерді түсіндіреді, ал қалған студенттер L2 арқылы белгілі бір аспектіні талдап, түсініктеме береді [9].

Осыған байланысты, осы зерттеуде ұсынылған терминологиялық әдістемесі білім алушыларға техникалық сөздік қорын кеңейтуге көмектесіп қана қоймай, сонымен қатар CLIL контекстіндегі пәндердің мазмұны туралы білім алуда шешуші көмек көрсетуге бағытталған. Бұған компьютерлік және ақпараттық ресурстарды біріктіретін кешенді тәсіл арқылы қол жеткізу мүмкіндігі бар. Дәстүрлі L2 педагогикалық оқыту стратегиялары бар әдістерге оқу, жазу және шет тілін лингва франка ретінде пайдалану жатады. Терминологияның пәндік мазмұнына негізделген бұл тәсіл студенттердің тілді меңгеруі мен оқытудың коммуникативті аспектілері арасында байланыс орнатуға мүмкіндік беретін, тілдерді дамытудың мемлекеттік тұжырымдамасымен де тығыз байланысты.

Мақаланың негізгі идеясы, орта білім беру жүйесіндегі бастауыш терминологиялық тәжірибелерді интеграциялауды талқылау. Қазақстанда терминологиялық жұмыс (яғни, арнайы тілді оқыту) дәстүрлі түрде университетке, кәсіптік оқытуға және кәсіптік жағдайға бағытталған, ал орта білімге аз көңіл бөлінуде.

Талқыланғандай, терминологиялық корпусты білу студенттерге академиялық прогреске көмектесуі мүмкін, әсіресе екінші тіл мазмұндық пәндер үшін база ретінде пайдаланылады. Негізгі болжам студенттер күрделі ұғымдарды түсінуге қажетті когнитивтік дағдыларды дамыта алады.

Сондықтан терминологиямен жұмыс істеу бір жағынан жалпы білім беретін оқу бағдарламасы мен екінші жағынан университет және/немесе кәсіптік мектеп арасындағы алшақтықты жоюға көмектеседі, осылайша екеуінің арасындағы ауысуға, әсіресе ғылыми дискурсты түсіну тұрғысынан біртіндеп қол жеткізуге болады.

Мақалада үш негізгі педагогикалық аспектілер қарастырылады. Біріншіден, бұл әдістеме мектеп оқушыларын білімнің әртүрлі салаларынан терминологиялық бірліктерді іздеуге бағыттау мақсатында ұсынылды. Бұл үдерістегі мұғалімнің рөлі қолайлы орта құру және арнайы мақсаттар үшін тілдің негізгі аспектілерін енгізу арқылы студенттердің белсенділігін арттыру болып табылады.

Екіншіден, ұсынылған әдістемені жүзеге асыру үшін қазақстандық онлайн-құралдар ұсынылды: Termincom және қазақ тілі ұлттық мәтіндік корпус.


Бұл әдіс мәтін жинақтарынан терминдерді автоматты түрде алу үшін оқушыға бағытталған құрал немесе мұғалімдерге дидактикалық материалдарды әзірлеу құралы ретінде пайдаланылуы мүмкін. Бұл сияқты компьютерлік тәсілдер әсіресе мектеп оқушылары үшін өзекті, өйткені олар тәуелсіз шешім қабылдауға үйретеді және цифрлық құзыреттілікті дамытады.


Үшіншіден, жалпы білім беретін пәндердің мазмұнын оқытудың негізі болатын терминологияны қамтитын нақты әдістерге қатысты дәлелдер айтылды. Сонымен қатар, визуалды презентациялар мен инфографикаға негізделген әдістер ұсынылып, бұл сабақта күрделі терминологиялық бірліктерді дамытуға түрткі болады.


Кәсіби бағытталған сөйлеу регистрін, ұсынылған әдістемелермен біріктірудің тағы бір маңызды артықшылығы - сыни тұрғыдан ойлау және сөйлесу қарым-қатынасы мұғалімнің минималды араласуын талап етеді.


Дегенмен, бұл мақаланың ауқымы шектеулі, өйткені ол мұғалімдерге оқу бағдарламасын жоспарлауды немесе оқушыларды бағалау жүйесін терең талдауды қамтамасыз етпейді. Болашақ зерттеудің тағы бір пәні – нақты орта білім беру контекстінде терминологиялық теория мен практиканы енгізуге қатысты мұғалімдерде кездесетін шектеулерді талдау.


Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. Постановление Правительства Республики Казахстан от 27 декабря 2019 года № 988

2. Анафинова М. Л. Международный дискурс и отраслевая терминология. Костанай. -2012. 206с. ISBN 978-601-227-140-9.

3.Эванс и Грин, 2007; Hyland & Tse, 2007, 2009; Уорд, 2009; Эванс и Моррисон, 2011; Cervetti et al., 2015; Межек и др. 2015.

4. Ahern, 2014; Goris et al. 2017г.

5. Т.Н. Хомутова. Язык для специальных целей LSP: вопросы теории. УДК 81'276.6.

6. Halliday M.A.K., MacIntosh A. and Strevens P. The Linguistic Sciences and Language Teaching. London: Longman, 1964 г.

7. Kennedy G. An Introduction to Corpus Linguistics, Longman, London and New York Kennedy, 1998:3.

8. 8. Орманова А.Б., Анафинова М.Л., S.D. Atanasova-Divitakova. Corpus based research in terminology. Вестник КазНУ им. Аль-Фараби (серия филологическая), №4 2021г. стр.-109-120. ISSN 1563-0323, eISSN 2618-078

https://doi.org/10.26577/EJPh.2021.v184.i4.ph10

9. Akpaca & Minaflinou & Afolabi, 2020: 20.

10. Порта Лингварум № 31, Энеро 2019, 126.

Мадина Анафинова

Л.Н.Гумилев атындағы

Еуразия ұлттық университеті,

Шетел филологиясы кафедрасы

профессорының м.а., ф.ғ.к.


Тегтер:
Авторы: ult.kz

Сондай-ақ, оқи отырыңыз